معرفی رشته کارشناسی ارشد اقتصاد دیجیتال

گفت‌وگو با دکتر اسفندیار جهانگرد، عضو هیات  علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی  و  طراح گرایش اقتصاد دیجیتال

سؤال: آقای دکتر، در ابتدا بفرمایید چرا امروز به گرایش «اقتصاد دیجیتال» در مقطع کارشناسی ارشد نیاز داریم؟

پاسخ:اقتصاد دیجیتال دیگر یک حوزه حاشیه‌ای یا صرفاً فناورانه نیست، بلکه به هسته اصلی تحولات اقتصادی جهان تبدیل شده است. پلتفرم‌ها، داده‌های بزرگ، هوش مصنوعی، بلاک‌چین و اقتصاد شبکه‌ای، ساختار تولید، اشتغال، رقابت و سیاست‌گذاری اقتصادی -اجتماعی را دگرگون کرده‌اند. در چنین شرایطی، نظام آموزش عالی ناگزیر است اقتصاددانانی تربیت کند که علاوه بر تسلط بر مبانی نظری اقتصاد، توان تحلیل پدیده‌های دیجیتال را نیز داشته باشند. گرایش اقتصاد دیجیتال دقیقاً با همین هدف طراحی شده است. در ادبیات  علم اقتصاد امروز تمایز  بین «توان تولید فناوری» و «توان خلق ارزش» بسیار مهم است و توسعه نه با در اختیار داشتن فناوری بلکه با توان تبدیل فناوری به ارزش اقتصادی پایدار تعریف می‌شود.

ایران در دو دهه اخیر مهندسان، برنامه‌نویسان و دانش‌آموختگان علوم پایه بسیار تربیت کرده اما در تبدیل این ظرفیت به بهره‌وری کل عوامل تولید ، صادرات پیچیده، و بنگاه‌های مقیاس‌پذیر ناکام بوده است. اقتصاد دیجیتال دانشی است که شکاف میان «فناوری» و «ارزش» را پر می‌کند.  نکته  دیگر اینکه، اقتصاد دیجیتال بر خلاف عمده ادبیات اقتصادی قرن بیست و یکم،  یک علم تقاضا محور به جای عرضه محور است. تجربه توسعه در ایران به‌شدت عرضه‌محور بوده است و این گزاره خیلی برای کشور مفهوم داشته است که "اگر فناوری تولید کنیم، توسعه اتفاق می‌افتد".اما تجربه کشورهای موفق دیجیتالی همانند کره، استونی، هند، حتی چین نشان می‌دهد که دانش اقتصادیِ سازمان‌دهی بازار، انگیزه‌ها، نهادها و حکمرانی پیش‌نیاز بهره‌گیری از فناوری است. در فلسفه علم، فناوری صرفاً ابزار نیست؛ «شیوه‌ای از سازمان‌دهی جهان» است.در این باره آموزش اقتصاد دیجیتال،منطق بازارهای دوطرفه،شکست‌های بازار دیجیتال،انحصارات داده‌ای،نقش دولت در تنظیم‌گری هوشمند را آموزش می‌دهد؛ چیزی که مهندسی به‌تنهایی قادر به تولید آن نیست.

علاوه بر آن ،آموزش رشته های فنی- مهندسی در حوزه دیجیتال که مورد نیاز کشور هم  هست به این سوال پاسخ می دهندکه:"چگونه بسازیم؟"اما آموزش علم اقتصاد دیجیتال  به این سوالات پاسخ می دهد که "چرا، برای چه کسی، تحت چه نهادی، و با چه پیامدی تولید کنیم؟"بنابراین جنس سوالات مهمتر ی در حوزه اقتصادی  و آموزش آن طرح می شود که باید پاسخ داده شود.شواهد متعدد نشان می دهد که ایران، امروز  علاوه بر بحران فنی با بحران «کاربرد اجتماعی فناوری» مواجه است.

علاوه بر موارد فوق برای ضرورت آموزش اقتصاد دیجیتال ،تقدم «عقلانیت اقتصادی–نهادی» بر «عقلانیت فنی» دلیل دیگر راه اندازی آموزش اقتصاد دیجیتال در این برهه است.دانشمندان علوم اجتماعی بین عقلانیت ابزاری (فنی) وعقلانیت ارزشی و نهادی تمایز قائل شده اند. در این باره اقتصاد دیجیتال،عقلانیت  اقتصادی-نهادیِ فناوری را آموزش می‌دهد که شامل مالکیت داده،حقوق پلتفرم،رابطه دولت–بازار–کاربر، اقتصاد حریم خصوصی ،توزیع قدرت و رانت دیجیتال و غیره می شود.بدون این عقلانیت،فناوری دیجیتال به تمرکز قدرت، رانت و نابرابری منجر می‌شود و توسعه اتفاق نمی افتد.

سؤال: فرایند تصویب این گرایش چگونه بوده  و چه ساختاری این گرایش دارد؟

پاسخ:مبدا شروع  تدوین برای راه اندازی این گرایش در گروه اقتصاد نظری  دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی بوده است و با مشاوره و همفکری اساتید ایرانی دانشگاههای خارج از کشور و اساتید بیشتر دانشکده های اقتصاد دانشگاههای معتبر داخلی تنظیم شده است و پس از  طی مراحل تصویب در دانشکده اقتصاد و دانشگاه علامه طباطبائی  و خارج از دانشگاه مطرح و مصوب شده است که این فرایند حدود 5 سال طول کشیده است. مجموع واحد های این گرایش 32 واحددرسی برای حدود 2 سال تحصیلی برای دانشجویان مرتبط با رشته اقتصاد است و دانشجویان غیر مرتبط مجبور به گذراندن دروس اقتصاد خرد و اقتصاد کلان و اقتصاد سنجی جبرانی خواهند بود. از 32 واحد  درسی دوره 11 واحد تخصصی الزامی و 15 واحد  تخصصی اختیاری  و 6 واحد پایان نامه است.

سوال : از چه زمانی به شکل اختصاصی در این گرایش دانشجو پذیرفته می شود؟

با توجه به طی فرایند های قانونی در دانشگاه علامه طباطبائی و شورا های دانشگاه  به امید خدا از  نیمسال  تحصیلی اول 1406-1405  به شکل  اختصاصی در این گرایش برای اولین بار در کشور  دانشجو پذیرفته می شود.

سؤال: این گرایش چه تفاوتی با رشته اقتصاد در قالب‌های سنتی دارد؟

پاسخ:در حالی که اقتصاد کلاسیک و متعارف عمدتاً بر بازارهای فیزیکی، بنگاه‌های سنتی و سازوکارهای متعارف عرضه و تقاضا تمرکز دارد، اقتصاد دیجیتال به تحلیل بازارهایی می‌پردازد که بر بستر پلتفرم‌ها، داده‌ها، الگوریتم‌ها و شبکه‌های دیجیتال شکل گرفته‌اند. در این فضا، ماهیت رقابت، قیمت‌گذاری و حتی رفتار مصرف‌کننده دچار دگرگونی اساسی شده است.در اقتصاد دیجیتال، مفاهیمی نظیر اثرات شبکه‌ای، بازدهی‌های فزاینده، اقتصاد داده، نقش الگوریتم‌ها در تصمیم‌گیری و تعاملات دوطرفه یا چندطرفه پلتفرم‌ها اهمیت محوری دارند. این مفاهیم در قالب‌های سنتی اقتصاد یا اصلاً وجود نداشتند یا نقش حاشیه‌ای ایفا می‌کردند. با این حال، این گرایش بر بنیان‌های محکم اقتصاد خرد، کلان و اقتصادسنجی استوار است، اما این بنیان‌ها در بستری نوین بازتعریف می‌شوند تا بتوان پدیده‌های اقتصادی عصر دیجیتال را به‌درستی تحلیل کرد.

سؤال: هدف اصلی شما از طراحی این دوره چه بوده است؟

پاسخ:هدف اصلی از طراحی گرایش اقتصاد دیجیتال، پاسخ‌گویی به یک نیاز راهبردی در نظام آموزش عالی و سیاست‌گذاری اقتصادی کشور بوده است. اقتصاد ایران، همانند سایر اقتصادهای جهان، به‌سرعت در حال تجربه فرآیند دیجیتالی‌شدن در حوزه‌هایی مانند تجارت، خدمات مالی، حمل‌ونقل، رسانه و بازار کار است. با این حال، کمبود نیروی انسانی متخصصی که بتواند این تحولات را با ابزارهای علمی اقتصاد تحلیل کند، به‌طور جدی احساس می‌شود.این دوره با هدف تربیت اقتصاددانانی طراحی شده است که علاوه بر تسلط بر مبانی نظری اقتصاد، با فناوری‌های نوین، تحلیل داده و منطق بازارهای دیجیتال آشنا باشند. رویکرد اصلی، پرورش توان تحلیلی و مسئله‌محور در دانشجویان است تا بتوانند در سطوح مختلف، از تحلیل بنگاهی تا سیاست‌گذاری کلان، ایفای نقش کنند. همچنین این دوره تلاش می‌کند پیوندی معنادار میان دانشگاه، نهادهای سیاست‌گذار و بخش خصوصی برقرار کند و آموزش اقتصاد را از حالت صرفاً نظری به سمت حل مسائل واقعی سوق دهد.

سؤال: سرفصل‌ها و محتوای آموزشی این دوره چه ویژگی‌هایی دارد؟

پاسخ: سرفصل‌های آموزشی گرایش اقتصاد دیجیتال با رویکردی بین‌رشته‌ای و آینده‌نگر طراحی شده‌اند. این سرفصل‌ها به‌گونه‌ای تنظیم شده‌اند که ضمن حفظ انسجام علمی اقتصاد، دانشجو را با مهم‌ترین تحولات فناورانه مؤثر بر اقتصاد آشنا سازند. در کنار دروس پایه مانند اقتصاد خرد، کلان و اقتصادسنجی، مجموعه‌ای از دروس تخصصی ارائه می‌شود که به‌طور مستقیم به اقتصاد دیجیتال می‌پردازند.از جمله این دروس می‌توان به مبانی اقتصاد دیجیتال، اقتصاد پلتفرم‌ها، اقتصاد شبکه‌ای، اقتصاد داده، داده‌کاوی، یادگیری ماشین و هوش مصنوعی در اقتصاد اشاره کرد. ویژگی مهم این سرفصل‌ها، تأکید هم‌زمان بر مباحث نظری و کاربردی است. دانشجویان نه‌تنها با چارچوب‌های تحلیلی آشنا می‌شوند، بلکه یاد می‌گیرند چگونه این چارچوب‌ها را در تحلیل مسائل واقعی اقتصاد ایران، مانند تنظیم‌گری پلتفرم‌ها یا سیاست‌های نوآوری، به‌کار گیرند. این طراحی، فاصله میان آموزش دانشگاهی و نیازهای واقعی اقتصاد را به‌طور محسوسی کاهش می‌دهد.

سؤال: این دوره بیشتر پژوهش‌محور است یا کاربردی؟

پاسخ:این دوره به‌صورت آگاهانه با رویکردی تلفیقی طراحی شده است که پژوهش‌محوری و کاربردگرایی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. از یک‌سو، دانشجویان با ادبیات علمی روز دنیا در حوزه اقتصاد دیجیتال آشنا می‌شوند و توانایی تحلیل نظری و تجربی را کسب می‌کنند. این امر، زمینه مناسبی برای ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر و فعالیت‌های پژوهشی فراهم می‌آورد.
از سوی دیگر، تأکید جدی بر کاربرد دانش اقتصادی در حل مسائل واقعی وجود دارد. پروژه‌های درسی، مطالعات موردی و پایان‌نامه‌ها به‌گونه‌ای تعریف می‌شوند که به چالش‌های ملموس اقتصاد دیجیتال بپردازند؛ از جمله سیاست‌گذاری در بازارهای پلتفرمی، تحلیل داده‌های بزرگ اقتصادی یا ارزیابی اثرات فناوری‌های نوین بر اشتغال و بهره‌وری. این رویکرد باعث می‌شود فارغ‌التحصیلان این دوره نه‌تنها از نظر علمی توانمند باشند، بلکه مهارت‌های لازم برای ورود مؤثر به بازار کار و تعامل با نهادهای اجرایی و بنگاه‌های اقتصادی را نیز در اختیار داشته باشند.

سؤال: بازار کار فارغ‌التحصیلان این گرایش را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

پاسخ:بازار کار فارغ‌التحصیلان اقتصاد دیجیتال را می‌توان بازاری رو به رشد و متنوع توصیف کرد. با گسترش پلتفرم‌های دیجیتال، اقتصاد داده‌محور و کسب‌وکارهای فناورانه، نیاز به تحلیل‌گرانی که هم اقتصاد را بشناسند و هم منطق فناوری را درک کنند، به‌طور چشمگیری افزایش یافته است.فارغ‌التحصیلان این گرایش می‌توانند در نهادهای سیاست‌گذار، سازمان‌های دولتی، بانک‌ها، شرکت‌های فناوری، استارت‌آپ‌ها، مراکز پژوهشی و نهادهای تنظیم‌گر فعالیت کنند. همچنین این گرایش زمینه مناسبی برای فعالیت در حوزه مشاوره اقتصادی و تحلیل سیاست‌های اقتصاد دیجیتال فراهم می‌کند. در بلندمدت، این گرایش می‌تواند نقش مهمی در تربیت نیروی انسانی متخصص برای هدایت تحول دیجیتال اقتصاد کشور ایفا کند.

سؤال: این گرایش چه جایگاهی در نظام برنامه‌ریزی توسعه کشور دارد؟

پاسخ:اقتصاد دیجیتال یکی از ارکان اصلی برنامه‌های توسعه‌ای و اسناد بالادستی کشور به‌شمار می‌رود. تحقق اهدافی مانند رشد بهره‌وری، توسعه نوآوری، اشتغال دانش‌بنیان و ارتقای رقابت‌پذیری بدون توجه به اقتصاد دیجیتال امکان‌پذیر نیست.
این گرایش دانشگاهی می‌تواند نقش مهمی در پشتیبانی علمی از سیاست‌گذاری‌های توسعه‌ای ایفا کند. تربیت اقتصاددانان آشنا با فناوری‌های دیجیتال به معنای تقویت ظرفیت تحلیلی کشور در مواجهه با چالش‌های نوظهور است. از این منظر، اقتصاد دیجیتال نه‌تنها یک گرایش علوم اقتصادی دانشگاهی، بلکه ابزاری برای تقویت حکمرانی اقتصادی و برنامه‌ریزی توسعه محسوب می‌شود.

سؤال: سخن پایانی شما برای داوطلبان این رشته چیست؟

پاسخ:اقتصاد دیجیتال عرصه‌ای است که آینده اقتصاد در آن شکل می‌گیرد. داوطلبانی که به دنبال درک عمیق تحولات اقتصادی معاصر هستند و می‌خواهند در تحلیل و سیاست‌گذاری این تحولات نقش‌آفرین باشند، این گرایش را انتخابی راهبردی خواهند یافت. این رشته فرصتی است برای پیوند دانش اقتصاد با فناوری و مشارکت فعال در آینده اقتصاد کشور.اگر به اقتصاد علاقه‌مند هستید و در عین حال می‌خواهید در خط مقدم تحولات فناورانه و دیجیتال قرار بگیرید، گرایش اقتصاد دیجیتال انتخابی آینده‌نگرانه است. این رشته، اقتصاد امروز و فردا را به هم پیوند می‌دهد. داشتن دانش ریاضی ، آمار و اقتصاد سنجی  در حد لازم  و دانستن  حداقل یک زبان برنامه نویسی در کنار مبانی و اصول اقتصاد خرد و اقتصاد کلان می تواند در موفقیت فارغ التحصیلان بسیار موثر باشد.

برای مطالعه فایل بر روی لینک زیر کلیک کنید:

معرفی رشته کارشناسی ارشد اقتصاد دیجیتال